آنچه باید در مورد حفظ ونگهداری نوارهای کاست و ویدیویی بدانیم

قفسه بندي

در مورد مجموعه هاي بزرگ ، در مواردي كه محل هاي اختصاصي براي نگهداري ايجاد شده است ، بهتر است مواد بر اساس فرمت آنها نگهداري شوند، يعني فيلم هاي 35 ميليمتري با  هم ، نوارهاي ويديويي يك اينچي در جاي ديگر و به همین ترتيب الي آخر.  

يكي از دلایل اين امر آن است كه هر فرمتی به اندازة متفاوتي از قفسه بندي و ردیف بندی نياز دارد، بنابراين اگر رسانه ها را به اين شيوه سازماندهي كنيم كاراتر است و از فضاي موجود حداكثر استفاده به عمل مي آيد. دليل ديگر آن است كه بر خلاف قفسه هاي كتاب يا ديگر اطلاعات متني ، عملاً نمي توان قوطي هاي فيلم يا قرقره هاي نوار ويديويي را به منظور يافتن مواد خاصي يا سكانس هايي از بريدة فيلمي مرور كرد، چو ن به تجهيزات نمايش يا پخش نياز دارد. مجموعه هاي ديداري شنيداري عمدتاً به فهرست نويسي و نمايه سازي مناسب وابسته اند، زيرا مرور يا جستجوی فرمت ها تنها راه سريع و آسان براي بازيابي اطلاعات مبسوط يا نماي آرشيوي است.

تنظيم مواد به ترتيب الفباي عنوان يا موضوع نيز ممكن است روشي جذاب باشد، ولي تعداد زيادي نقاط رشد بوجود  می آورد  ، یعنی لازم است با اضافه شدن مواد، فضاهاي اضافي در محل هاي مختلف رديف هاي آرشيو ايجاد شود. تنظيم مواد براساس اندازه مجموعه در خصوص منابع عكس احتمالا عملي تر خواهد بود، به هرحا ل تورق عكس ها و ترانس پرنسي ها عموماً آسان تر است، بنابراين ، اگر احتمال مي رود مجموعه كوچك باقي بماند، سازماندهي آن بسته به رويكرد اصلی استفاده كنندگان بر حسب موضوع ، عنوان يا اسم منطقي خواهد بود.

توصيه هايي براي قفسه بندي :

-           قفسه فلزي ، به خصوص براي نوار ويديويي ، مادام كه به درستي كار گذاشته شده باشد، بهترين وسيله است . چوب به دليل بخارهاي اسيدي كه از رنگ و ديگر مواد براق كننده ، متصاعد مي شود و همچنین خطر سرايت شعله ها در موقع حادثه آتش سوزي ، مناسب نيست .

-          قفسه بايد طوري طراحي شود تا نوار ویدیویی به صورت عمودي بر روي آن قرار داده شود، به طوري كه از تاخوردن و پیچ و تاب برداشتن حفظ شود.

-          هوا بايد به قدر كافي در ميان قفسه ها جريان داشته باشد به نحوي كه دما و رطوبت نسبي در همه جاي مخزن تا حد ممكن يكسان باشد.

-          قفسه ها نبايد نزديك منابع گرما و لوله هاي آب و همچنين سيمهاي برق قرار بگيرند.

-          فلزي بودن قفسه ها، تاثيري بر محملهاي مغناطيسي ندارد. قفسه هاي فلزي بسيار بادوامتر و بهتر از قفسه هاي چوبي هستند. بهتر است جنس ورقه هاي فلزي استفاده شده براي ساخت قفسه ها از استيل باشد، زيرا مغناطيس شدن استيل نياز به ميدان مغناطيسي قويتري دارد. ضمن آنكه استيل نيازي به رنگ آميزي ندارد.

-           نوارها را به صورت افقي در قفسه ها نگذاريد. اين كار باعث شل شدن حلقه هاي نوار و نامرتب شدن آنها و در نتيجه بيثباتي در حركت نوار هنگام پخش آن خواهد شد.

-          نوارهاي ريلي را در درون كيسه هاي نايلوني انباشت نكنيد، چون كيسه هاي نايلوني، رطوبت و گازهاي تجزيه را درون خود محبوس مي كنند.

-          اصول گذاشت و برداشت، و جابجايي نوار بايد مشخص باشد. نوارها نبايد به روي زمين سقوط كنند. چرا كه ممكن است باعث تغيير ترتيب قرارگيري ذرات مغناطيسي در بخش هايي از آن شود و به ويژه فركانس هاي بالا را تضعيف كند.

مخزن

مخزن اتاقي بدون پنجره است كه مختص نگهداري منابع آرشيوي است و معمولا مجهز به قفسه هاي باز يا بسته بوده و به منظور انباشت {فيلم، ويدئو، نوارهاي مغناطيسي و جزء آن} طراحي شده است. دما، رطوبت

نسبي، نور، گرد و غبار و ساير موارد حفاظتي به دقت در داخل مخزن كنترل ميشود تا منابع آرشيوي را از آفتها و آسيب هاي احتمالي حفظ كند براي صرفه جويي در فضا ميتوان از قفسه بندي فشرده و متحرك استفاده كرد. مخزن بايد محوطه اي كاملا امن و دور از خطرات احتمالي و غير مترقب{ سیل، زلزله، آتش سوزي و جزء آن } باشد. دسترسي به آن محدود به افراد مجاز بوده و تمامي موارد كنترل محيطي به منظور حفاظت منابع در تمام ساعات شبانه روز اعمال شود.

توصيه هايی درباره مخزن آرشيو :

-           مخزن آرشيو بايد توان تحمل فشار وزن قفسه هاي پر شده از محملها را داشته باشد. بويژه اگر مخزن در طبقه هاي بالاي ساختمان قرار دارد و زير آن خالي است.

-          درون مخزن بايد تميز باشد. انباشت نوارهاي مغناطيسي در محيطي تميز و كنترل شده، از مهمترين كارهايي است كه ميتوان براي افزايش عمر اين محملها انجام داد. مواد يا اسباب و لوازم توليد كننده ي گرد و غبار همچون فرش، موكت، و مبل نبايد در مخزن گذاشته شوند. از مخزن نبايد براي كاري جز انباشت محملها استفاده شود.

-          فشار هواي مخزن بايد نسبت به اتاقها و راهروهاي مجاور آن مثبت باشد تا هوا بتواند به بيرون جريان پيدا كند.

-          ديوارهاي مخزن بايد طوري طراحي شوند كه به اصطلاح عرق نكنند و قطره هاي آب بر سطح آنها تشكيل نشود.

-           در مناطق سيل خيز، مخزن در زيرزمين و حتي طبقه هاي همكف نباشد. بايد از انباشت نوارها و كاست هاي مغناطيسي در اماكن زير نيز پرهيز كرد:

الف : مستقيما روي كف زمين؛ نوار در معرض رطوبت بالا يا آب خواهد بود.

ب : زير شيرواني يا زير زمين ؛ به علت دماي بالا يا رطوبت بالا

ج : مجاور حمام، رختشويي، آبدارخانه يا ديگر جاهايي كه بخار آب وجود دارد؛

د : كنار دستگاه ضبط يا پخش نوار ويدئو در كمدي در بسته ؛ به علت دماي بالا

-           براي تميز كردن مخزن بايد از جارو برقي استفاده كرد. نبايد ذرات گرد و غبار به هوا بلند شوند. براي تميز كردن كف، ديوارها و قفسه هاي مخزن نبايد از شوينده هاي شيميايي، مواد اسيدي يا مواد اكسيدكننده استفاده شود.

-  محملها بايد در محيطي بسته و درزگيري شده انباشت شوند، به طوري كه دما و رطوبت آن كنترل شدني باشد و جانوران و حشره ها به آن راهي نداشته باشند.

-  مخزن پنجره نداشته باشد و نور فرانبفش بر محملها نتابد.

-           نوارها در قفسه هاي داراي فضاي كافي قرار داده شوند تا هوا در پيرامون آنها جريان داشته باشد.

-           تدابير لازم در زمان بروز حوادث انديشيده شود. به عنوان مثال اگر آبگرفتگي، سيل، و تركيدگي لوله پيش آمد، بتوان سريع آب را از مخزن تخليه كرد.

-           كف مخزن با كفپوشهاي پارچه اي يا پرزدار يا موكت فرش نشود چون اين كف پوشها گرد و غبار ايجاد مي كنند و رطوبت را در خود نگه مي دارند.

-          ديوارها، سقف، و كف مخزن از جنسي باشند كه گرد و خاك توليد نكنند و به راحتي تميز شوند. همچنين مانع نفوذ رطوبت به مخزن شوند.

-          كف مخزن را ميتوان با موزاييك يا سراميك فرش كرد و راهي براي خروج آب در آن تدارك ديد. در ضمن روي مسيرهاي خروج آب را بايد با توري پوشاند تا مانع ورود جانوران و حشرات به داخل مخزن شود.

-          مخزن بايد از مواد ضد آتش ساخته شود و از قرار دادن مواد آتش گير همانند قفسه هاي چوبي وجعبه هاي مقوايي و نظاير آن پرهيز شود. اگر از آتش خاموش كن آب فشان استفاده ميشود، قفسه ها بايد به شكلي قرار گيرند كه آب به محملها آسيب نرساند.

-          جلوي در ورودي مخزن بايد از پادريهاي مخصوص جذب كننده ي گرد و خاك و آب استفاده شود. اين نوع پادري، ورود ذرات آلاينده و گرد و خاك را به مخزن كاهش ميدهد.

-          كشيدن سيگار در اتاقي كه در آن با دستگاه پخش يا ضبط ويدئو كار ميشود، بايد به طور كلي ممنوع باشد.

-          در هنگام ورود و خروج از مخزن درب آن بسته باشد.

-          منابع آرشيوي در مخزن تلنبار نشود و به محض برگشت در جاي ويژه خود قرار بگيرد.

-          نور مخزن نبايد براي منابع مضر باشد. زماني كه از مخزن استفاده نميشود، بهتر است چراغها خاموش باشند.

خوگيري با محيط

فرايندي كه طي آن مواد آرشيوي با تغييرات محيطي (دما، رطوبت و نظاير آن) سازگار ميشوند، به ويژه وقتي كه براي استفاده از محيط سرد مخزن به دماي اتاق منتقل مي شوند. به علت اينكه ساعتها طول ميكشد تا مواد آرشيوي با دماي معمولي اتاق سازگار شوند، انجمن آرشيوداران مجرب مخزن سرد را براي نگهداري مداركي كه مرتب استفاده ميشوند، توصيه نميكند.

اتاق پاك

تميز بودن محيط كار با نوارهاي مغناطيسي بسيار مهم است. زيرا حتي ذرات بسيار ريز ميتوانند هنگام پيچش نوار روي قرقره يا ريل، لابلاي حلقه هاي نوار قرار بگيرند و به همراه آنها پيچيده شوند و باعث كاهش

كيفيت سيگنال نوار در زمان پخش شوند .

اتاق پاك، اتاقي است كه در آن تمركز ذرات معلق در هوا، كنترل و به نحوي ساخته و استفاده شود كه ورود، توليد و ماندن ذرات معلق در آن به حداقل برسد و در صورت لزوم، ديگر متغيرهاي مرتبط همچون دما، رطوبت، و فشار هواي آن نيز كنترل شوند .

كاهش آلاينده ها

براي به حداقل رساندن آلاينده هاي گازي مانند آمونياك، كلرين، سولفيدها ، پراكسيدها، ازن، اكسيدهاي نيتروژن، دود، و گازهاي اسيدي بايد از بهترين فن آوري هاي در دسترس استفاده شود. قرار گرفتن نوارهاي مغناطيسي در معرض اندكي از گازهاي خورندة موجود در هواي شهري ميتواند موجب خوردگي ذرات مغناطيسي نوارهاي خرده فلزي يا ام پي و تبخير فلزي يا ام ايي شود. براي پيشگيري و مقابله با اين گازها بايد سيستم تهوية مخزن و سيستم تهويه ي مطبوع محيط هاي كاري به فيلترهاي مخصوص مجهز شوند. همچنين بايد آلاينده هاي شیميايي ناشي از آلودگي هوا يا مواد شوينده و پاك كننده را نيز كنترل كرد، چرا كه اين آلاينده ها در صورت متعادل بودن دما و رطوبت مخزن ميتوانند باعث تجزية نوارهاي انباشته شده شوند.

نور

نوارهاي مغناطيسي از اشعه فرابنفش آسيب مي بينند و نبايد اين محملها را در معرض تابش مستقيم نور خورشيد گذاشت. محل انباشت محملهاي مغناطيسي، نبايد پنجره و يا نورگير سقفي داشته باشد. لامپهاي فلورسنت نيز بايد به فيلتر يو وي  مجهز شوند .اين فيلتر از عبور اشعه ي فرابنفش جلوگيري ميكند. براي به حداقل رساندن آسيب ناشي از اشعه ي فرابنفش، بايد نوار را به جزء هنگام استفاده، در جعبه يا جلد آن گذاشت.

براي محافظت بيشتر از محملهاي انباشت شده، بهتر است هنگامي كه كسي در مخزن نيست؛ چراغهاي آن خاموش باشد. بايد مدت زمان بيرون ماندن محملها براي استفاده به حداقل برسد و نوارها در گوشه و كنار انباشت نشوند.

دما و رطوبت

نوارهاي مغناطيسي را نبايد در دماي زير 8 درجه سانتيگراد انباشت زيرا در اين دما، احتمال بيرون زدن مواد روانساز از لايه اتصال وجود دارد. دماي بالاتر از 23 درجة سانتيگراد نيز موجب فشار آمدن به حلقه هاي نوار و كشيده شدن آنها مي شود. انباشت درازمدت نوار در دماي بالا، همچنين ممكن است موجب چسبيدن

حلقه هاي نوار به هم شود. بر اين اساس، حداكثر دما در دوره هاي زماني درازمدت نبايد هيچگاه از 25 درجة سانتيگراد فراتر رود. حداكثر دما در دوره هاي زماني كوتاه مدت نبايد از 32 درجه ي سانتيگراد بيشتر شود.

ميانگين رطوبت نسبي محيط انباشت محملها نبايد از 50 درصد فراتر رود يا از 20 درصد كمتر شود.

انباشت نوار در رطوبت نسبي بالاتر از 70 درصد موجب افزايش شديد روند تجزيه لايه ي اتصال ميشود. با افزايش جذب رطوبت هوا، نوار بزرگ مي شود و كشش بيشتري به حلقه هاي آن وارد مي شود. اين كشش، آسيب، آسيبي دائمي به نوار وارد مي كند كه برگشت ناپذير است.

با كاهش دما و رطوبت نسبي محيط انباشت، ميزان واكنش هاي شيميايي مواد سازندهي نوار همچون واكنشهاي تجزيه اي پايه ي نوار و لايه اتصال كاهش مي يابد. افزون بر اين، پايين بودن دماي مخزن ميتواند تا

حدودي بالا بودن رطوبت نسبي را جبران كند. به همين علت ميتوان از تركيب هاي گوناگوني از ميزان دما و رطوبت نسبي به منظور انباشت درازمدت محملهاي مغناطيسي استفاده كرد.

البته همان طور كه گفته شد، دما در انباشت درازمدت نبايد از 25 درجة سانتيگراد فراتر رود و دماي پايينتر از 8 درجة سانتيگراد نيز توصيه نميشود.

در طول دوره ي انباشت، دما و رطوبت نسبي نبايد بيش از حد نوسان داشته باشد. ميزان خطاي مجاز براي دما و رطوبت نسبي در انباشت ميان مدت و درازمدت نوار مغناطيسي نبايد بيش از 2 درجه سانتيگراد براي دما و 10 درصد براي رطوبت نسبي در طي 24 ساعت نوسان داشته باشد. البته رسيدن به چنين ثباتي دشوار است و به عوامل زيادي از جمله وضعيت آب و هواي محل ساختمان آرشيو بستگي دارد.

 تهیه کننده : محمدصادق بهمن زادگان جهرمی