آیت الله سیدعبدالحسین لاری در سال 1264 قمری در نجف اشرف متولد گردید. سید در محیط علمی نجف و در محضر استادانی همچون آیت الله العظمی سیدمحمدحسن شیرازی معروف به میرزای شیرازی (م 1312 ق) و شیخ محمدحسن کاظمی و مولا محمد معروف به فاضل ایروانی و شیخ لطف الله مازندرانی و ملاحسینعلی همدانی حاضر شده و از ایشان کسب علم نمود. او در سال 1309 قمری، به دعوت تجار لارستانی به سرپرستی حاج علی وکیل و بنا به توصیه میرزای شیرازی به لارستان وارد و در مرکز منطقه، شهر لار ساکن شد. منطقه لارستان به دلیل واقع شدن در مسیر تجاری بنادر لنگه و عباسی به طرف مرکز ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.

مهاجرت سید به ایران و حمایت شدید مردم فارس از او، منجر به شکل گیری نهضتی گردید که هنوز در یاد و خاطرهء مردم جاری و زبانزد می باشد. درباره حیات سیاسی و فکری آیت الله لاری تاکنون پژوهشی مستقل انجام نشده است. این در حالی است که به گواهی اسناد بر جای مانده، این منطقه در جریان نهضت مشروطیت و حداقل در برهه ای از آن به عنوان مرکز ثقل سیاسی فارس عمل می کرده و تحولات فارس و بنادر متأثر از سیاست های اجرایی آیت الله لاری بوده است.
آیت الله لاری با ورود به لار به تأسیس حوزهء علمیه دست زد که در آن نیروهای بسیاری از نواحی گوناگون جنوب ایران شرکت کرده و مباحث علمی و سیاسی او را فرا می گرفتند. او از این طریق توانست کارهای سیاسی ـ مذهبی قدرتمند و با نفوذی را برای نهضت آماده سازی کند. شاگردان او از نواحی داراب، جهرم، فسا، شیراز، بوشهر، عباسی، کرمان، سیرجان، بندر لنگه و حتی خارج از مرزهای ایران ـ هندوستان ـ در حوزه علمیه لار گرد هم آمده ضمن فراگیری مفاهیم دینی، با نظرات سیاسی استادشان آشنا می شدند. سید از همان ابتدا با برقراری نمازجمعه و قرائت خطبه سیاسی جبهه گیری خویش را علیه حاکمیت قاجاری آشنا ساخت. کتاب او با نام آیات الظالمین در سال 1314 قمری در شیراز به چاپ رسید. او در این رساله با استفاده از منابع فقهی و آیات قرآنی, مبانی گرایش و عمل به ظلم را در جامعه بررسی و نهایتا سلطنت را فاقد هر گونه مشروعیت دانسته, سیستم سیاسی قاجاریه را منطبق و همسو با ظلم می داند.

اصول علمی سیاست سید در منطقه همراه با واقع گرایی و کاربرد سیاست های تبلیغی وسیع, توانست در مدتی کوتاه پایگاه اجتماعی گسترده ای را برای او و یارانش فراهم آورد. این امر در حالی بود که خاطرهءمظالم رفته بر مردم توسط حکام محلی لارستان و تحولات اجتماعی آستانه مشروطیت در ایران آن روزگار, روز به روز فاصله نیروهای قدرتمند اجتماعی ـ تجار و کسبه مردم ـ را از حاکمیت سنتی و رسمی بیشتر نموده و جامعه را آبستن حوادثی نمود که در هنگام وقوع, با نام قیام سید عبدالحسین لاری معروف در ادبیات سیاسی ایران راه یافت. با این زمینه ها هنگامی که مرکز استان فارس, در جریان نهضت مشروطیت به دو نیروی مستبد و مشروطه خواه تقسیم شده بود, به دلیل عدم حمایت مطلق روحانیت شیراز از مشروطه خواهان سید و یارانش به دعوت انجمن ملی فارس به شیراز وارد شده و حمایت علنی و همه جانبهءخود را از مشروطه خواهان آغاز نمود. سید توانست در درگیری های شیراز شرکت کرده و نیروی پنج هزار نفری را به عنوان چریکهای لاری رهبری نماید. با حمایت نیروهای قشقایی به رهبری صولت الدوله و با یاری تجار شیراز و همراهی معدود عناصر روشنفکر, جبهه قدرتمند مشروطه خواهان در شیراز شکل گرفت. در این میان نقش سیدعبدالحسین لاری و صولت الدوله قشقایی به عنوان رهبری فکری ـ نظامی بارزتر از دیگران جلوه می نمود.

سید با استفاده از تمامی نیروهای خویش توانست حوزه تسلط و نفوذ فکری ـ سیاسی خویش را تا بوشهر در غرب و کرمان در شرق گسترش دهد. این امر در حالی بود که سید در فارس, به شدت از سوی صولت الدوله قشقایی و تجار شیراز و روحانیت آن دیار حمایت می شده است و حوزه علمیه نجف بارها حمایت علنی خویش را از مبارزات او اعلام کرده، در پیشبرد اهدافش او را همراهی می کردند. با این پشتوانه و با توانایی فکری فوق العاده سید رساله های سیاسی خویش را با عناوین مشروطه مشروعه و قانون در اتحاد دولت و ملت و قانون ادارهءبلدیه در مطبع محمدی و اسلامیه شیراز به چاپ رساند و با این عمل وارد حوزه فکری اندیشه گرانی گردید که درباره رژیم سیاسی جدید ـ مشروطیت ـ اظهار نظر می کردند. اساس فکری نمایانده شده در این رسایل ساده و برگرفته از تفکری اصولگرا و در عین حال کوبنده است. او در تمامی نوشته هایش لحنی تند و سازش ناپذیر با کلیه جنبه های ظلم در جامعه به خود می گیرد, او با تمام وجود از مشروطه و مجلس ملی اسلامی آن حمایت می کند. و باین ترتیب در سلک روحانیون مشروطه خواه قرار می گیرد, اگر چه اصول فکری و برداشت های ذهنی او به اندیشهء گروه هوادار مشروطه مشروعه نزدیک تر می باشد. اندیشه سیاسی او کمتر مورد توجه و تتبع پژوهشگران ایرانی قرار گرفته است. اقدامات سیاسی و فکری او در فارس باعت واکنش شدید مستبد گشته و آن گاه که محمدعلی شاه مجلس را به توپ بست فرمان حمله به لارستان و دستگیری سید را صادر نمود. مجری این دستور کسی جز نصرالدوله قوام الملک نمی توانست باشد.

قوام با استفاده از نیروهای خود در حالی که سرداران سید در بیرون از منطقه لارستان مشغول عملیات نظامی بودند, به شهر بی دفاع لار حمله ور گردید. آصف الدوله حاکم وقت فارس و حبیب الله قوام رهبر ایلات خمسه و مستبد مشهور, تحت فشار شدید مردمی, خواهان بازگشت نصرالدوله قوام شدند. حوزه علمیه نجف در قبال این حمله واکنش شدیدی از خود نشان داده و حمایت علنی خویش را از اقدامات سید اعلام نمود. این امر نشانگر نفوذ سید در محافل علمی ـ سیاسی آن روزگار می باشد. فتح تهران به دست نیروهای انقلابی و پایان عصر استبداد دوران انزاوی سید را به دنبال داشت.

اگر چه نیروهای قشقائی و لاری در جریان استبداد صغیر حداکثر تلاش خود را در اعادهء آزادی و مشروطیت به کار بردند, اما در فضای سیاسی حاکم بعد از این دوره در فارس بیشترین صدمات را متحمل گردیدند. توضیح این که, پیروزی بختیاری ها که دشمن دیرینه و سنتی قشقائی ها در فارس بوده اند و به قدرت رسیدن سردار اسعد بختیاری, چرخش سیاسی جدیدی را در فارس به وجود آورد که بنا به تضادهای دیرینه این دو ایل قدرتمند نمی توانست به نفع مشروطه خواهان فارس باشد . نیروهای مستبد در فارس, با حمایت سیاسی سردار اسعد بختیاری مجددا به قدرت رسیده و دوره ای جدید از حاکمیت را آغاز نمودند. حبیب الله قوام الملک ابتدا به نیابت حکومت فارس و بعدها حاکم فارس شناخته شد. او با این چرخش توانست از حوادث مشروطه جان سالم به در برده و حملات شدید خود را با حمایت سیاسی مرکز علیه نیروهای قشقایی و لاری تجدید نماید. این تهاجمات اگر تا دیروز تحت عنوان حمایت از محمدعلی شاه شکل می گرفت, این بار با نام حمایت از مشروطه تحقق می یافت. از آن پس لار دو بار و در طی سال های 1329 و 1332 قمری توسط نیروهای قوامی مورد تهاجم قرار گرفته, غارت گردید. از این میان اصرار سردار اسعد بختیاری بر به انزوا کشانیدن سید و صولت الدوله قشقائی بیانگر دشمنی های دیرینه قومی بود و بدون تردید نمی توانست منافع انقلاب را در پی داشته باشد. سردار اسعد از دولت مرکزی خواست که وی را در جایگزین کردن احمدخان ضیغم الدوله برادر ناتنی صولت الدوله در مقام ایلخانی قشقایی یاری دهد. این تحول جبهه بندی مستقیم نیروهای مشروطه خواه و مستبد فارس را به دو دسته قوام الملک ـ ضیغم الدوله قشقایی ، ایلات خمسه و مستبدین علیه صولت الدوله قشقایی و سیدعبدالحسین لاری شکل داد و با حمایت سیاسی مرکز ـ با فشار نیروهای بختیاری ـ از آن پس کف ترازوی قدرت به نفع مستبدین فارس سنگین تر می شد. بدون این که به جزئیات چگونگی افول قدرت سیاسی مشروطه خواهان فارس پرداخته شود, بایستی اضافه کرد که سیدعبدالحسین لاری در حالی که با شهادت شیخ زکریا در سال 1331 قمری و کشته شدن سید حاجی بابا بیرمی و حاج غلامحسین خان واروی در سال 1330 قمری بهترین یارانش را از دست داده بود, با توطئه های همه جانبه دشمنان رو به رو گشته و محل زندگیش دو بار در طی سالهای 1329 و 1332 قمری غارت گردید، تهاجم دومی معروف به درگیری کورده آخرین بازمانده یاران سید را از اطراف او پراکند و او ابتدا در جوار هم سنگرش صولت الدوله و از آن پس به حال تبعید, در جهرم به سر برد.

هر چند در جریان جنگ جهانی اول از پای نایستاده و با صدور احکام جهاد علیه نیروهای متجاوزگر به نیروهای قشقایی و تنگستانی، تحرک تازه ای را در مبارزین به وجود آورد. در اواخر عمر از سوی مقامات دولی ـ و با توصیه خاندان با نفوذ قوامیها ـ به شدت تحت نظر بوده و امکان هر گونه تحرکی را از او گرفتند. به هر حال نهضتی که با نام او در آمیخت به مدت بیش از ده سال بین سال های 1323 تا 1333 قمری, بزرگترین تحول سیاسی در فارس به شمار می رفت و او با رهبری خویش توانست بسیاری از آرمان های انقلاب را ـ هر چند در کوتاه مدت ـ به ثمر رساند. او در جبهه فکری نیز فعالیتی خستگی ناپذیر از خود نشان داده و بیش از 35 اثر تحقیقی فقهی ـ سیاسی از خود بر جای گذاشته است. در تمام عمر خویش حتی برای لحظه ای با قدرتمندان کنار نیامده و همیشه با آنان در ستیز بود. اگر بتوان شخصیت سید را در یک جمله خلاصه کرد، شاید جملهء او انسانی ظلم ستیز, صادق و کوبنده بود مناسبتر از دیگر واژه ها باشد. صفاتی که تا آخرین لحظات عمر ـ جمعه چهارم شوال 1342 هجری قمری ـ با او همراه و قرین بود.


منبع: سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی